احتياط اكثريت ( آن هم در حد ضرورت ) روبه‌رويند و تمام انديشه و عقايد آنان مورد سوءظن قرار دارد و سخت تحت مراقبت رهبران دينى ، سياسى و فرهنگىاند . امامان شيعه با تدبيرى عالمانه و خردمندانه از اين انزوا و محصور شدن شيعيان از نظر ارتباطات و تعامل با ديگران جلوگيرى كردند . در واقع از همين روست كه امامان شيعه درباره تشويق شيعيان به مشاركت در اعياد و مراسم عبادى و آيين مذهبى و ملى بيشتر جامعه ، بسيار سخن گفته‌اند . از ديگر سوى ، امامان شيعه بيم آن داشتند كه اگر شيعيان به صورت گروه اقليتِ شناخته شده درآيند ، دستگاه استبداد در بحران‌هاى سياسى به سهولت همه آنان را در فرصتى مناسب از بين ببرد . نكته ديگر ، نفوذ دادن و حفظ عناصرى از شيعيان در بخش‌هاى سياسى و فرهنگى دستگاه حكومتى بود تا از سياست‌هاى حكومت آگاه گردند و همچنين با حمايت از شيعيان ، آنان را از خطرها نيز برهانند ، اما در صورت شناخته شدن ، بىگمان چنين تدبيرى عملى نبود . از اين رو ، امامان شيعه به‌ويژه امام سجاد عليه السلام با كاربست تقيه به‌عنوان يك خطمشى مبارزاتى ، از يك سو اندك نخبگان شيعه را از هجوم حكومت حفظ نمود و از ديگر سو به تبليغ غيرعلنى و سازمان‌يافته عقايد شيعى پرداخت . بر همين پايه ، حضرت همواره بر رعايت دو اصل مهم و زيربنايى توصيه مىكرد : شكيبايى و رازدارى و پرهيز از افشاى اسرار . امام سجاد عليه السلام گاه از عدم‌رعايت اين دو اصل گله‌مند بود : به خدا سوگند ! دوست داشتم گوشت بازوهايم را فداكنم تا دو خصلت در ميان شيعه از ميان برود : خصلت ناشكيبايى و كم‌حوصلگى و همچنين كمى حفظ اسرار . « 1 » اين دو اصلى كه امام عليه السلام باز مىگويد ، چيزى جز همان رعايت تقيه در دوران خاص ايشان نيست . از اين رو ، لازمه حفظ شيعه تحمل محروميت‌ها و خويشتندارى در مقابل سخت‌گيرىها و تجاوزات حكام بوده است . در چنين دورانى ، امتناع طرفداران و پيروان ، كارى بس سخت و طاقت فرساست ، اما با اين حال امام سجاد عليه السلام با خردمندى توانستند با چند نفرى كه در كنار او بودند ، همانند يحيى بن ام‌ّطويل و ابوخالد كابلى - كه هر دو از باب‌هاى ايشان به شمار مىرفتند - در سه دهه 172 نفر انديشمند و اهل علم برجسته شيعى تربيت كنند . « 2 » هم اينان با رهبرى

--> ( 1 ) . محمد بن يعقوب بن اسحاق كلينى رازى ، اصول كافى ، ترجمه سيد جواد مصطفوى ، ج 3 ، ص 314 . ( 2 ) . بنگريد به : محمد بن حسن طوسى ، اختيار معرفة الرجال ( رجال كشّى ) ، تحقيق محمدتقى فاضل‌ميبدى و سيد ابوالفضل موسويان ، ص 120 - 81 .